Marian Kołodziej. Próba rozliczenia się z traumą

Dr Radosław Folga

Wystąpienie otwierające konferencję TRANS-FORMACJA TRAUMY. RÓŻNE SPOSOBY OPRACOWANIA URAZOWYCH DOŚWIADCZEŃ osadzone zostanie w szczególnym kontekście miejsca – Oświęcimia oraz budynku Małopolskiej Uczelni Państwowej im. rtm. Witolda Pileckiego, do którego 14 czerwca 1940 roku przywieziono pierwszy transport 728 polskich więźniów KL Auschwitz. Przestrzeń ta stanowi nie tylko historyczne tło, lecz również symboliczne zaproszenie do refleksji nad konsekwencjami doświadczeń granicznych oraz nad różnorodnymi sposobami ich opracowywania.

Punktem centralnym wystąpienia będzie sylwetka śp. Mariana Kołodzieja – scenografa, artysty i byłego więźnia pierwszego transportu do Auschwitz – jako przykład złożonych, rozciągniętych w czasie procesów radzenia sobie z traumą. Marian Kołodziej przez ponad pięćdziesiąt lat nie podejmował publicznej narracji o swoim doświadczeniu obozowym. Tę długotrwałą milczącą fazę milczenia można interpretować jako trudność integracji przeżyć ekstremalnych, które nie poddają się łatwej werbalizacji. Dopiero poważna choroba stała się impulsem do uruchomienia procesu twórczego, którego efektem był cykl prac Klisze pamięci – setki rysunków będących osobistym, wizualnym zapisem pamięci traumatycznej.

Historia Mariana Kołodzieja to opowieść o tym, jak proces twórczy może pomóc ocalałym z ludobójstwa odzyskiwać wewnętrzną spójność, ukazując ich traumatyczną przeszłość sobie i innym za pośrednictwem sztuki wizualnej. Analiza przypadku Mariana Kołodzieja pozwala postawić pytania o złożoność pracy z traumą, o możliwość artystycznej ekspresji jako medium pośredniczącego między doświadczeniem a jego symbolizacją, oraz o granice i potencjał języka wizualnego wobec doświadczeń ekstremalnych. Twórczość Mariana Kołodzieja nie była zamierzonym świadectwem artystycznym w klasycznym sensie, lecz – jak sam podkreślał – próbą „narysowania słów”, których nie dało się wypowiedzieć inaczej. Jego biografia ukazuje, że proces transformacji traumy może mieć charakter długotrwały, nielinearny i niejednoznaczny, a wzrost posttraumatyczny nie jest oczywistą ani automatyczną konsekwencją cierpienia.

Wystąpienie ma na celu ukazanie postaci Mariana Kołodzieja jako symbolu ludzkich perypetii związanych z traumą – milczenia, wewnętrznej walki, opóźnionej ekspresji oraz twórczego opracowania doświadczenia granicznego – a zarazem jako punktu wyjścia do dalszej, interdyscyplinarnej refleksji nad różnorodnymi ścieżkami wychodzenia z „transu traumy”.

Między pamięcią a przyszłością. O przekształceniu traumy i tożsamości

Igor Rotberg

Doświadczenia traumatyczne zmuszają człowieka do uruchamiania mechanizmów obronnych, które pozwalają przeżyć, ale często odcinają od pełni życia. Wystąpienie pokaże, jak praca terapeutyczna pomaga przejść od chaotycznej, fragmentarycznej pamięci ku możliwej przyszłości, w której tożsamość stopniowo odzyskuje spójność.

Ramą teoretyczną będą cztery trajektorie po traumie opisane przez Évę Kállay: poddanie się, przetrwanie, powrót do równowagi oraz wzrost i rozwój. Każda z nich wymaga odmiennych interwencji klinicznych, na przykład stabilizacji i regulacji, integracji doznań cielesnych, doświadczeń korektywnych w relacji, a także rekonstrukcji narracji biograficznej. W procesie zdrowienia tożsamość odbudowuje się poprzez scalanie pamięci epizodycznej, afektywnej i cielesnej w bezpiecznej relacji, która daje przestrzeń na żałobę i ostrożne projektowanie przyszłości.

Wzrost potraumatyczny pozostaje jedynie możliwością, natomiast celem terapii jest przede wszystkim bezpieczny powrót do równowagi oraz podmiotowe funkcjonowanie w codziennym życiu. Wystąpienie pokaże również, jak praca z pamięcią zbiorową, edukacją i symbolami sprzyja przejściu od milczenia do dialogu, od izolacji do współdziałania. Ujęcie Kállay porządkuje tę mapę drogi i urealnia oczekiwania wobec procesu zdrowienia.

Psychoterapia ocalałych z Holokaustu w Polsce po trzydziestu latach

Prof. dr hab. Katarzyna Prot-Klinger, dr n. med. Krzysztof Szwajca

Opowiemy o naszych doświadczeniach udziału w programie psychoterapeutycznym przeznaczonym dla ocalałych z Holokaustu w Polsce. Program zainicjowany przez profesor Marię Orwid jest jedynym programem psychoterapeutycznym adresowanym do tej grupy w Polsce.

Podsumujemy zmiany, jakie zachodziły podczas tego 30-letniego doświadczenia psychoterapii ocalałych z Holokaustu. W swoim wykładzie będziemy odnosić się zarówno do zmian zachodzących w teorii traumy, jak i zmian społecznych w Polsce. Zmiany w teorii traumy prowadzą do zaakceptowania zmiennego i wielopoziomowego dostępu do doświadczenia Ocalałych. Zmiany społeczne pomagają w uzyskaniu dostępu do nieobecnych czy ukrywanych wspomnień. Pokażemy zmianę naszych pacjentów, ale także pracę własną w związku z kontaktem z trudnym obszarem traumy.

Trauma zdrady „zapisana w ciele”. Jak można oswoić zranienia?

Prof. dr hab. Katarzyna Schier

Wystąpienie będzie dotyczyło problematyki traumy zdrady (betrayal trauma). Zostaną przedstawione różne formy takiej przemocy: trauma wczesnodziecięca, zdrada w związku miłosnym, zdrada instytucjonalna oraz kolektywna trauma zdrady, obejmująca grupy społeczne.

Punktem odniesienie będzie teoria przywiązania oraz wybrane teorie psychodynamiczne. Autorka zaprezentuje konsekwencje tego rodzaju traumy interpersonalnej dla funkcjonowania osoby. Szczególna uwaga będzie poświęcona problematyce ciała i cielesności, w tym doświadczaniu wstydu. Zostanie podjęty namysł nad sposobami radzenia sobie czyli możliwościami „oswojenia zranień”. Egzemplifikację tez teoretycznych będą stanowić wyniki badań empirycznych oraz przykłady kliniczne.

Przełamywanie zamkniętego systemu czasu traumy

Dr Jo Stubley

Zdarzenia traumatyczne mogą zaburzać doświadczanie czasu linearnego lub chronologicznego, który Ogden nazywa czasem diachronicznym. Poczynając od Freudowskich koncepcji Nachträglichkeit (późniejszego nadawania znaczeń) i przymusu powtarzania, poprzez „system zamknięty” Fairbairna, „lęk przed załamaniem” Winnicotta, aż po „zaufanie epistemiczne” Fonagy’ego – wielu autorów psychoanalitycznych podkreślało, jak trauma prowadzi do utraty ciągłości historycznej, sprawiając, że przeszłość jest wiecznie obecna w czasie synchronicznym.

Nasze rosnące zrozumienie mechanizmów dysocjacyjnych znacząco przyczynia się do uznania tego faktu. W jaki sposób dokonać wyłomu w zamkniętym systemie ztraumatyzowanej psychiki, pozwalając, aby dialektyczna gra między przeszłością a teraźniejszością oraz czasem diachronicznym i synchronicznym zaistniała w przestrzeni analitycznej? Czy to właśnie jest proces transformacji i jak możemy go rozumieć?